|
HMO Hidrografik Ölçmeler Çalışma Toplantısı / Çalıştayı 9 Ocak 2010 tarihinde İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ Ayazağa Kampüsün‘de gerçekleştirilmiştir.
Çalıştayla ilgili olarak Komisyon Başkanı olan Doç. Dr. Halil ERKAYA‘nın açıklaması
Bilgilendirme açısından, buraya nereden geldik sorusuna yanıt aramakla başlamakta fayda var diye düşündüm, Burada hidrografik ölçmelerle ilgili çalışmalar, 2007 yılındaki Seyir Hidrografi ve Oşinografi Hizmetleri Plan ve Koordinasyon Kurulu Toplantısında gündeme geldi. Bu toplantıda alınan kararla, “Ülkemizde yapılacak batimetrik çalışmalar ile ilgili standartları ve eğitim ihtiyaçlarını karşılamak maksadıyla, hidrografik mesaha ve harita üretim standartları çerçevesinde Ulusal Hidrografi standartların oluşturulması, bahse konu standartlara yönelik mevzuatın hazırlanması ve hidrografi eğitimi alanında ihtiyaç duyulan çalışmaların icra edilmesine ilişkin görev yapacak bir “Hidrografik Standartlar ve Eğitim Çalışma Grubu”nun teşkil edilmesine ve bu grubun yapacağı çalışma sonuçlarının 2008 yılı kurul toplantısına sunulmasına karar verilmiştir”. Bu kapsamda ilk adımın atıldığını söyleyebiliriz. Bu çalışma grubu oluşturuldu ve 4 ayrı toplantı yapmıştır. Bu toplantılar sonucunda genelde bir standartlar oluşturma yönünde görüş birliği sağlanamadı. Görüş birliği sağlanamadığı için de 2008 yılındaki koordinasyon kurulu toplantısına yetiştirilmesi anlamında çalışma yapmak üzere Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesine bir yetki verildi.
Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi, bir yıl içinde böyle bir yönetmelik hazırlayacaklardı ve 2012 yılından sonra akredite olmamış eğitim programından mezun olmayan kişileri, hidrografik ölçmeler işini yapamayacakları konusunda ilke kararı alınmıştı. Ancak Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığındaki atamalar ve tayinler nedeniyle oradaki kadrolar değişti ve bu işler yapılamadı. Bir yıl içinde, ne bir yönetmelik hazırlanabildi, ne de 2012 yılına kadar geçerli sözü artık gündemde değil. Şu sıralarda Bakanlıklar Arası Harita İşleri Koordinasyon Kurulu’nda da Büyük ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği değişiklik önerileri görüşülmekte Bu kapsamda önerilerden birisi Hidrografi bölümü ile ilgili kısmının yönetmelik içine alınması DSİ tarafından önerilmişti. Bu konu daha görüşülmedi.
Hidrografik Standartlar ve Eğitim Çalışma Grubu’nun, 2008 yılındaki Seyir Hidrografi ve Oşinografi Hizmetleri Plan ve Koordinasyon Kuruluna giderken sunduğu genel gerekçe şudur: Geçmişten günümüze hidrografi biliminden çoğunlukla seyir yapılabilir alanlarda seyir emniyetini sağlamak üzere faydalanılmış olsa da günümüzde hidrografi bilimi mühendislik faaliyetleri bakımından zorunlu bir unsur olarak ortaya çıkmaktadır. Hidrografi biliminin gerekleri yerine getirilmeden gerçekleştirilecek olan her türlü faaliyetin seyir emniyeti, ekonomi ve çevreye etki bakımlarından olumsuz neticeler barındırması kaçınılmazdır. Ülkemizde özellikle son yıllarda artış gösteren, denizlerde, göllerde ve diğer su yolları ile bu alanlara iştirakli kıyılardaki mühendislik faaliyetleri hidrografi biliminin önemini gün geçtikçe artırmaktadır.
1738 sayılı yasa ile Seyir, Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı; ülkemiz denizlerinde, kıyılarında ve gemi seyrine müsait göller ile su yollarında olmak üzere askeri, ekonomik ve bilimsel amaçlarla hidrografi, oşinografi ve jeofiziksel yönlerden mesaha, araştırma ve inceleme işleri yapmakla görevlendirilmiştir. Ülkemiz kıyılarının uzunluğu ve gün geçtikçe artan mühendislik faaliyetleri göz önüne alındığında Seyir, Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı’nın yanında kamu kurum ve kuruluşları ile özel teşebbüsün de hidrografik ölçüm faaliyetleri icra etmeye başladığı görülmektedir.
Ülkemizde hidrografi eğitimi neredeyse yok denilebilecek düzeydedir. Halihazırda kayda değer tek eğitim Seyir, Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı bünyesinde açılan ve bahse konu kurumun personelini yetiştirmeye yönelik “Hidrografi Özel İhtisas” kurslarıdır. Bunun yanında bazı teknik üniversitelerimizin Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği lisans programlarına eklenmiş olan seçmeli dersler mevcut olup, bunların hidrograf eğitimi için öngörülen nazari ve uygulamalı kriterleri sağlamadığı açıktır.
Hidrografik eğitim konusuna uluslararası düzeyde yaklaşıldığında, hidrografi eğitimi için gerekli asgari kriterleri belirleyen ve bu kriterlere uygun eğitim programlarını tanıyan ve onaylayan “Hidrograflar ve Deniz Kartografları için Yeterlilik Standartları Uluslararası Tavsiye Kurulu (International Advisory Board on Standards of Competence for Hydrographers and Nautical Cartographers)” öne çıkmaktadır. Kurul; Uluslararası Hidrografi Teşkilatı (International Hydrographic Organization-IHO), Uluslararası Ölçmeciler Federasyonu (Fédération Internationale des Géomètres -FIG) ve Uluslararası Kartograflar Birliği (International Cartographic Association-ICA)’nden seçilen uzmanlardan oluşmaktadır. Kurulu oluşturan uluslararası bu üç organda ülkemizi sırasıyla; Seyir, Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı, Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası ve Harita Genel komutanlığı temsil etmektedir. Bahse konu kurul, hidrografik eğitim konusundaki tek uluslararası ihtisas kurumu olup, gelişmiş ülkelerin tamamı kurulun tanımış olduğu eğitim programlarına sahiptir. Bu eğitim programlarını tamamlamış kişilere hidrografik faaliyet icra edebilme ehliyeti verilmektedir.
Hidrografi alanındaki bir diğer önemli sorun ise hidrografik ölçümler icra edilirken uygulanacak standartların mevzuatımıza yansıtılmamış olmasıdır. Temel olarak kara haritacılığının ihtiyaçları esas alınarak hazırlanmış olan “Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği”, deniz haritacılığına yönelik olarak icra edilen hidrografik ölçümler için ihtiyaç duyulan standartları karşılamamaktadır. Hidrografik ölçüm standartlarına yönelik olarak faaliyet gösteren tek uluslararası ihtisas kurumu olan Uluslararası Hidrografi Teşkilatı (International Hydrographic Organization-IHO) tarafından hazırlanan standartların ulusal mevzuatımızla uyumlandırılması gereklidir. Bu kapsamda; kamu kurum ve kuruluşları ile özel teşebbüsün ihtiyaçlarını da göz önünde bulundurarak, Uluslararası Hidrografi Teşkilatı tarafından hazırlanmış olan standartların üzerine bina edilecek şekilde ulusal hidrografik ölçüm standartlarının, kontrol ve arşivleme yöntemlerinin hazırlanması uygun olacaktır.
Son yıllarda kıyı mühendisliği ve su yapılarına dönük mühendislik projelerindeki artışa paralel olarak Hidrografik Ölçmeler konusu ön plana çıkmaya başlamıştır. Bu bağlamda konuyla ilgili üç ayağı; Üniversite, özel sektör ve kamudan farklı disiplinlerden uzmanların katılımıyla bir “Hidrografik Ölçmeler Paneli” düzenlenmiştir. Konusunda ilk kez düzenlenen ve 4. Ulusal Mühendislik Ölçmeleri Sempozyumu’nun ikinci günü olan 15 Ekim 2009 da gerçekleştirilen Hidrografik Ölçmeler Panelinde, eğitim ve standartlar konusu detaylı bir şeklide ele alınmış, uygulamadaki sorunlar dile getirilmiş ve çözüm önerileri tartışılmıştır. Panelden elde edilen sonuçların, meslektaşlarımıza bu alanda yapacakları uygulamalarda yeni açılımları sağlayacak yol haritalarının çizilmesinde önemli bir rol oynaması beklenmektedir.
Panelden çıkan önemli sonuçlardan biri de, harita / geomatik / jeodezi ve fotogrametri mühendisliği eğitim-öğretimi yapılan üniversitelerimizde, eğitim-öğretim planları içinde hidrografik ölçmelerin ele alınıp yeni bir değerlendirme yapılması gereğini hissettirmiştir.
4. Ulusal Mühendislik Ölçmeleri Sempozyumun ikinci günü akşamı olan 15.10.2009 tarihinde yapılan Mühendislik Ölçmeleri Komisyonunu toplantısında; hidrografik ölçmeler eğitimine yönelik olarak izlenecek yolu belirlemek amacıyla 9 Ocak 2010 tarihinde İstanbul’da, Mühendislik Ölçmeleri Komisyonunca bir çalışma toplantısı / çalıştay düzenlenmesine karar vermiştir. Komisyonun talebi, HKMO Genel Merkezince uygun bulunmuş ve toplantı önceden planlandığı gibi 9 Ocak 2010 tarihinde İstanbul’da İTÜ’ Ayazağa Kampüsünde yapılmıştır.
Uluslararası Hidrografi Örgütü IHO’nun belirlediği ölçütler doğrultusunda, harita/geomatik/jeodezi ve fotogrametri mühendisleri için nasıl bir eğitim verilmeli ve nerede verilmeli? Eğitim, üniversitelerde verilirse hangi platformda verilebilir? Sorularına yanıtlar aranmıştır.
Hidrografik Ölçmelerle ilgili eğitim programı, IHO'nun M5 olarak adlandırılan yayınında ele alınmakta ve burada hangi derslerin okutulması gerektiğine, içeriğine kadar detaylı bilgi bulunmaktadır. Üniversitelerde yüksek lisans programları açılabilir ya da bu konuyla ilgili uygulama araştırma merkezleri oluşturulabilir. Ancak önceden mezun olmuş harita mühendisleri için HKMO'nun önderliğinde üniversitelerle işbirliği içinde bir sertifika programı açılabilir.
Üniversitelerimizin harita/geomatik/jeodezi ve fotogrametri mühendisliği bölümlerinde hidrografik ölçmeler ile ilgili derslerin, önceleri hiç verilmediği, daha sonraki yıllarda seçimlik ders olarak okutulduğunu biliyoruz. Dolayısıyla bazı meslektaşlarımızın hidrografik ölçmeler konusuna uzak kaldığını söyleyebiliriz. Bu nedenle, mesleğimizle ilgili güncel konular arasında kendisine ilk sıralarda yer bulan hidrografik ölçmeler hakkında açıklayıcı bilgi vermek yararlı olacaktır.
Hidrografik Ölçmeler, yeryüzünün sularla örtülü bölgelerinin topografik durumunu belirlemek amacı ile geliştirilmiş bir bilimdir. Amacı nedeni ile klasik topografyanın, başka bir deyişle klasik haritacılığın bir koludur. Sualtı Harita Ölçmeleri olarak da adlandırmak kabildir. (M. Gündoğdu Özgen, Emirhan Algül; 1977). Hidrografik Ölçmeler, Yeryüzünün sularla kaplı bölümlerinin (deniz, göl ve akarsu gibi) topografik durumunu belirlemek için yapılan ölçmelerdir (Halil Erkaya, R. Gürsel Hoşbaş; 1998). Hidrografi, navigasyon ve mühendislik amaçlı olmak üzere, açık deniz faaliyetleri, araştırma, çevre koruma gibi amaçlar için sularla kaplı alanların ölçülmesini ve kıyıların belirlenmesini konu edinen uygulamalı bir bilim dalıdır (IHO, 2007, N. Onur Aykut 2009). 1738 sayılı Seyir ve Hidrografi Hizmetleri kanunundaki tanıma göre hidrografi, denizler, nehirler ve diğer sular ile bunları çevreleyen kıyı şeridindeki seyir emniyeti ve kolaylığı için bilinmesi gereken bütün temel unsurları ölçen, inceleyen ve bunları denizcilerin kullanmalarına elverişli bir şekilde sunan bilim dalıdır.
Sularla kaplı bölgelerden en verimli biçimde yararlanmak için bu bölgelerin sualtı topografyasının güncel olarak bilinmesi önemlidir. Bu topografya, günümüzde modern ölçme sistemleri ile belirlenebilmektedir. Hidrografik ölçmelerdeki iki temel işlem, suyun üzerindeki noktaların yatay koordinatlarının belirlenmesi ve bu noktada yapılan derinlik ölçümleridir. Günümüzde GNSS teknolojisi ile derinlik ölçümü yapılan noktaların yatay konumları geçmişe göre çok daha kolay ve daha doğru olarak belirlenmektedir.
Hidrografik ölçmelerdeki bir diğer temel işlem de, derinlik ölçmeleridir. Bathos ve Metry kelimelerinin bir araya gelmesiyle oluşan batimetri, hidrografide derinlik anlamına gelmektedir. Bazı kaynaklarda batimetrik ölçmeler olarak da tanımlanan derinlik ölçmeleri geçmişte ip, lata ve tel iskandiller yardımıyla yapılırken günümüzde akustik ve lazer (lidar) iskandil yöntemleri kullanılarak yapılmaktadır.
7.6.1973 tarihli ve 14557 sayılı Resmi gazetede yayımlanan “Seyir ve Hidrografi Hizmetleri Kanunu”nun 3. Maddesine göre; denizlerde, kıyılarda ve gemi seyrine müsait göller ile su yollarında olmak üzere belirtilen seyir ve hidrografi işlerinden bazıları;
a) Askeri, ekonomik ve bilimsel amaçlarla hidrografi, oşinografi ve jeofiziksel yönlerden mesaha, araştırma ve inceleme işleri yapmak,
b) Resmi ve özel kurum ve şahıslar tarafından özel vasıtalarla yaptırılacak hidrografik, oşinografik ve jeofiziksel mesaha ve araştırmalara ait olup birer nüshalarını Kuruma vermek zorunda bulundukları her türlü data, plan ve haritaların arşivlenmesini yapmak,
c) Resmi ve özel kurum ve şahıslar tarafından yapılacak hidrografik, oşinografik ve jeofiziksel mesaha ve araştırmalara koordinatörlük yapmak,
şeklinde tanımlanmaktadır. Aynı Kanunun 1. Maddesine göre de Türkiye hudutları dahilinde, seyir ve hidrografi hizmet ve görevleri Deniz Kuvvetleri Komutanlığı ve bu Komutanlığa bağlı kurumca yönetilir.
Çalıştaydan Notlar:
9 Ocak 2010 tarihinde İstanbul’da İTÜ’ Ayazağa Kampüsünde yapılan çalıştayda, hidrografik ölçmeler eğitimi konusundaki öneriler, üniversitelerde lisans ve yüksek lisans programları ile üniversitelerin ilgili birimlerinin tek başına ya da HKMO ile ortaklaşa düzenleyecekleri sertifikasyon programları üzerine yoğunluk kazanmıştır. Hidrografik ölçmelerle ilgili standartların belirlenmesi konusu da toplantıda ağırlıklı olarak ele alınan bir diğer konudur. Gerek eğitim, gerekse standartlar konusunda acil eylem planı yapılması ve bu eylem planının, Odamız öncülüğünde Mühendislik Ölçmeleri Komisyonu ve alt çalışma gruplarının oluşturacağı verilerle ve destekle yürütülmesinin yararlı olacağı ifade edilmiştir. Toplantıda ele alınan konuları, öne çıkan görüşleri ve önerileri şu şekilde özetleyebiliriz:
Üniversitelerdeki Lisans Eğitimi:
Hidrografik ölçmeler konusunda üniversitelerde verilen seçmeli derslerin ders programlarında zorunlu hale getirilmesi, özellikle lisans programlarında yer alması gerektiği, ayrıca madencilik ölçmeleri ve özel ölçmeler konusundaki derslerin de lisans eğitiminde zorunlu hale getirilmesinin iyi olacağı; ancak ders planlarında yeterli yer olmaması nedeniyle bu derslerin seçimlik olmak durumunda olduğu ifade edilmiştir. Hidrografik ölçmeler dersi olmayan bölümlerde, hidrografik ölçmelerle ilgili konuların, ölçme bilgisi dersleri içinde verilmesi gerektiği ifade edilmiştir.
Çeşitli üniversitelerdeki harita/geomatik/jeodezi ve fotogrametri mühendisliği bölümlerinin ders programları birbirine benzemektedir. Belli bölümlerimizde hidrografik ölçmeler ön plana çıkarılmalı. Bu konu ile ilgili üniversitelerde yaz kampları yapılmalı. DSİ’nin barajlarından birinde bu konu ile ilgili kamp ve kurs yapılması düşüncesi değerlendirilebilir.
Üniversitelerdeki Lisansüstü Eğitimi:
Üniversiteler donanım ve yeterli eğitici açısından bu programları açmaya hazır mı? Üniversiteler, hidrografik ölçmeler alanında yetiştirilmek üzere genç akademisyenler istihdam etmeli ve donanım konusunda kendilerini geliştirmelidir. Bu konularda daha çok yüksek lisans ve doktora yapılmalı. Üniversitelerde yüksek lisans programı oluşturulması için altyapı çalışmaları yapılmalıdır. Deniz kadastrosu konusu ile hidrografik ölçmelerin entegrasyonu yapılmalı. Konuyla ilgili olarak YÖK nezdinde yapılacak girişimler de takip edilmelidir.
Üniversiteler tarafından bir konsorsiyum kurularak hidrografik araştırmalar merkezi kurulabilir. DPT’den destek alınabilir ya da TÜBİTAK programlarından yararlanılabilir. Kaynak yaratılmalı ve disiplinler arası çalışmalarda ön plana çıkmalıyız. Bu alan çok disiplinli, öncü biz olmalıyız ve sahiplenmeliyiz.
Sertifika Programları:
Sertifika programları, HKMO - üniversite işbirliği çerçevesinde açılmalı. Hidrografik ölçmeler eğitimi için, uluslararası sertifikasyonda A ve/veya B sınıfı sertifikanın hedeflenmelidir. Hidrografi, çok disiplinli uygulamalı bir bilim dalı olduğu için hidrografik ölçmeler eğitiminin ilgili diğer disiplinleri de kapsaması gerekir. Oda, FIG ile ilişkilerinde bu konuya ağırlık vermelidir. Oda öncülüğünde çalışmalar yapılmalı. Mevcut Mühendislik Ölçmeleri Komisyonunun altında çalışma grupları oluşturulmalı.
Standartlar/Yönetmelik
Yalnızca hidrografik ölçmeler değil, madencilik ölçmeleri, deformasyon ölçmeleri, endüstriyel ölçmeler vb. konularda da yönetmelik çıkarılması konusunda geçmişte BÖHHBÜY ile ilgili çalışmalar sürecinde değerlendirilmelerde bulunulduğu ifade edilmiştir. Seyir Hidrografi ve Oşinografi Dairesi (SHOD), IHO nun S-44 standartlarını baz alarak kendi çalışmaları için bir mevzuat oluşturmuştur. DSİ ve İSKİ’nin çalışmalarında SHOD un ilgili mevzuatı kullanılmıyor. Standartlar, CBS kapsamında geliştirilmeli. TÜRKSAT tarafından yapılacak çalışmalar incelenmeli.
Farklı disiplinlerle yapılacak ortak çalışmalarla hidrografik ölçmeler konusunda ayrı bir “Hidrografik/Batimetrik Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği” yönetmeliği yapılmalı ve BÖHHBÜY ile bağlantısı kurulmalı. Mevcut BÖHHBÜY’e belirli ibareler eklenerek, hidrografik ölçmeler, madencilik ölçmeleri, endüstriyel ölçmeler vb. konularda hazırlanacak yönetmeliklerle bağlantısı sağlanabilir. Oluşturulacak bu yönetmeliklerin hazırlanmasında HKMO etkin biçimde yer almalıdır.
Yukarıda özet olarak değinilen konulardan da anlaşılacağı üzere, Çalışma Toplantısı/Çalıştayın verimli ve yararlı geçtiği açıktır. Bu tür etkinlikleri daha da arttırmamız gerektiği görülmektedir. 21 Haziran Dünya Hidrografi Günü olarak kutlanmaktadır. Bu yıldan itibaren HKMO olarak bizler de bu günü kutlamaya başlayabiliriz.
Doç. Dr. Halil ERKAYA
Mühendislik Ölçmeleri Komisyonu Başkanı
|